ARTYKUŁ NAUKOWY
Zgoda, ustawa czy akt donacji? O poszukiwaniu podstawy na przekazanie części zwłok ludzkich dla celów naukowych
1
Uniwersytet Warszawski
Data nadesłania: 03-09-2025
Data ostatniej rewizji: 03-09-2025
Data akceptacji: 03-09-2025
Data publikacji: 27-07-2026
PPM 2026;8(1):5-30
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Pobieranie elementów zwłok ludzkich do badań naukowych od lat budzi wiele kontrowersji praktycznych. Było ono przedmiotem również bardzo sprzecznych wypowiedzi przedstawicieli doktryny prawa. Rozwój biobankowania w ostatnich kilkunastu latach spowodował konieczność wskazania precyzyjnej podstawy prawnej dla donacji poszczególnych części ciała, jak np. mózgów, która realnie umożliwi pobieranie komórek, tkanek i narządów dla celów badań naukowych. Od 20 lat nie znowelizowano w tym zakresie ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, co powoduje konieczność wykładni art. 4 tej ustawy jako samodzielnej i szczególnej podstawy pobrania oraz poszukiwania ratio legis istniejącej regulacji. Badania naukowe na zwłokach ludzkich są prowadzone od tysięcy lat i były przedmiotem regulacji prawnych w Polsce od chwili odzyskania przez nią niepodległości. Oprócz rysu historycznego w artykule przedstawiono również wnioski de lege ferenda, które umożliwią ustawodawcy nie tylko poszanowanie woli negatywnej wyrażonej za życia (sprzeciwu), ale również pozytywnej.
REFERENCJE (43)
1.
Bai C., Liao B.-H., Lei R.-P., Ethical, legal and social issues raised by human brain bank, European Review for Medical and Pharmacological Sciences 2022, nr 22;.
2.
Banaszczyk Z., Komentarz do art. 5 [w:] Ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. Komentarz D. Tykwińska-Rutkowska (red.), Warszawa 2025;.
3.
Banaszczyk Z., Komentarz do art. 12, [w:] Ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. Komentarz., D. Tykwińska- Rutkowska (red.), Warszawa 2025;.
4.
Bolcato V., Poloni T. E., Basile G. et al. Brain donation rules in Italy and worldwide: overview of a cutting-edge topic for human brain research, Neurological Sciences 2025, nr 46 https://doi.org/10.1007/s10072...;.
5.
Branowitzer Z., Krotkiewska L. , Chowanie zmarłych. Przepisy prawne i komentarz. Stan na dzień 1 maja 1963, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich 1963;.
6.
Englbrecht J.S., Schrader D., Kraus H., Schäfer M., Schedler D., Bach F., Soehle M., How Large is the Potential of Brain Dead Donors and what Prevents Utilization? A Multicenter Retrospective Analysis at Seven University Hospitals in North Rhine-Westphalia, Transplant International 2023, nr 36, DOI: thhps://doi.org/10.3389/ti.2023.11186;.
7.
Fiutak A., Odpowiedzialność karna za wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta, Warszawa 2016;.
8.
Gałęska- Śliwka A., Komisje Bioetyczne na tle ustawy o zawodach lekarza i lekarz dentysty, Warszawa 2024;.
9.
Gałązka, M. Transplantacja ex mortuo [w:] System Prawa Medycznego. Szczególne świadczenie zdrowotne, tom 2, L. Bosek, A. Wnukiewicz-Kozłowska (red.), Warszawa 2018;.
10.
Guzik-Makaruk E.M., Transplantacje, [w:] System Prawa Medycznego, Regulacja prawna czynności medycznych, M. Boratyńska, P. Konieczniak (red.), Warszawa 2019;.
11.
Guzik-Makaruk E. M.,. Hołda, M. K Prawne aspekty pozyskiwania i wykorzystywania ludzkich tkanek i narządów post mortem w celach naukowych i dydaktycznych, PiP 2021, nr 4;.
12.
Haberko J., Dopuszczalność wykorzystania do badań naukowych lub celów dydaktycznych ludzkiego materiału biologicznego pobranego w trakcie sądowo-lekarskiej sekcji zwłok, Prokuratura i Prawo 2022;.
13.
Karaś R., Lepich T., Starszak K., Bajor G., Study of social awareness regarding body donations for scientific and educational purposes, Folia Morphologica 2024, nr 3, DOI: https://doi.org/10.5603/fm.100...;.
14.
Kleindienst A., Haupt WF, Hildebrandt G., Brain death and organ donation in Germany: analysis of procurement in a neurosurgical unit and review of press reports, Acta Neurochirurgica (Wien) 1999, nr 6, DOI: https://doi.org/10.1007/s00701...;.
15.
Kotarbiński T., Etyczne aspekty transplantacji serca [w:], W kręgu życia i śmierci. Moralne problemy medycyny współczesne, Z. Szawarski (red.), Warszawa 1987;.
16.
Krekora-Zając D., Komentarz do art. 4 [w:] Ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek tkanek i narządów. Komentarz, D. Tykwińska-Rutkowska (red.), Warszawa 2025;.
17.
Krekora-Zając D., Dopuszczalność polecenie dotyczącego pochówku i innego dysponowania zwłokami,[w:] Ius et Ratio. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesor Elżbiecie Skowrońskiej-Bocian, (red.) W. Borysiak, A. Gołaszewska, M. Olechowski, J. Wierciński, Warszawa 2022;.
18.
Krekora-Zając D., O konieczności zmiany regulacji prawnej ,,aktu donacji zwłok ludzkich”, PiP 2017, nr 11;.
19.
Krekora-Zając D. , Ludzka próbka biologiczna wykorzystywana dla celów naukowych jako przedmiot prawa cywilnego, Studia Prawnicze INP PAN 2015, nr 3;.
20.
Królikowski M., Transplantacja [w:] Transplantacje. Spór o dar, (red.) B. Chyrowicz, Lublin 2011;.
21.
Księżak P., Robaczyński W., Dysponowanie zwłokami ludzkimi dla celów naukowych i medycznych, PiP 2015, nr 1;.
22.
Liwerska-Garstecka A., ,,Mortui vivos docent”- badania anatomiczne w starożytnej medycynie greckiej, Medycyna Nowożytna, 2023, nr 2;.
23.
Morciniec P., Ludzkie zwłoki jako obiekt badawczy: dowolność działań czy normowanie?, Diametros 2009, Nr 19;.
24.
Morciniec P., Status filozoficznomoralny i teologicznomoralny ludzkiego ciała, zwłok, komórek, tkanek i narządów w kontekście badań nad ludzkim materiałem biologicznym [w:] Ciało w badaniach naukowych i praktyce medyczne, J. Pawlikowski (red.), Warszawa 2020;.
25.
Nesterowicz M., Śliwka K., Pobieranie ze zwłok komórek, tkanek i narządów do celów naukowych – problem prawny i medyczny, Prawo i Medycyna 2009, Nr 4;.
26.
Nesterowicz M., List otwarty do Sejmu. Niedoróbka legislacyjna w ustawie o przeszczepach, „Rzeczpospolita”. Prawo co dnia z 10.VI.1996 r.;.
27.
Nihart A.J., Garcia M.A., Hayek E. El, et al. Bioaccumulation of microplastics in decedent human brains, Nature Medicine 2025, nr 31, DOI: https://doi.org/10.1038/s41591...;.
28.
Park A., 10 Ideas Changing the World Right Now, Time 12 marzec 2009, https://content.time.com/time/...;.
29.
Pawlikowska J., Pawlikowski J., Krekora-Zając D., Biobanking of human biological material and the principle of noncommercialisation of the human body and its parts, Bioethics 2023, nr 2;.
30.
Piskorz-Ryń A., In articulo mortis. Cmentarze i chowanie zmarłych. Zagadnienia administracyjne, Warszawa 2023;.
31.
Popielski B. , Medycyna i prawo, Państwowy zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1963;.
32.
Rabiega-Przyłęcka A., Tykwińska-Rutkowska D., Wołoszyn-Cichocka A., Komentarz do art. 36, [w:] Ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek tkanek i narządów. Komentarz, D. Tykwińska-Rutkowska (red.), Warszawa 2025;.
33.
Rejman G., Do kogo należą zwłoki ludzkie? [w:] Zawłaszczenie zwłok ludzkich, A. Wiekluk (red.), Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1996 r.;.
34.
Rybicka J., Gibiński K., Komentarz [w:] Zawłaszczenie zwłok ludzkich, A. Wiekluk (red.), Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1996 r.;.
35.
Sawicki J., Przymus leczenia, eksperyment, udzielenie pomocy i przeszczep w świetle prawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1966;.
36.
Soniewicka M., Emocje a prawo. Znaczenie i rola uczuć w ujęciu filozoficznoprawnym, Warszawa 2024;.
37.
Soniewicka M., Status normatywny ludzkich zwłok, ludzkiego ciała i odłączonych od niego części- perspektywa filozoficzna, [w:] Ciało w badaniach naukowych i praktyce medyczne, J. Pawlikowski (red.), Warszawa 2020;.
38.
Tworkowska A., Implikacje prawne i społeczno-kulturowe śmierci człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki ochrony dóbr osobistych, Rozprawa doktorska, Białystok 2013;.
39.
Tworkowska A., Określenie statusu ludzkich zwłok jako problem prawno-społeczny, Prawo i Medycyna 2015, nr 2;.
40.
Tykwińska-Rutkowska D., Transplantacja. Studium z prawa administracyjnego, Warszawa 2014;.
41.
Uhrynowicz-Tyszkiewicz I., Komentarz do art. 36 [w:] Ustawa o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek tkanek i narządów. Komentarz, J. Haberko, I. Uhrynowicz (red.), Warszawa 2014;.
42.
Żelazko P., Wykorzystanie zwłok na cele naukowe w Polsce w XX w. – analiza historyczno-prawna, [w:]Prawa człowieka w perspektywie społecznej i prawnej, G. Skrobotowicz (red.), Lublin 2023;.
43.
Żelichowski M., Pobranie komórek, tkanek i narządów: zgoda jest regułą, sprzeciw wyjątkiem, Rzeczpospolita 25 września 2007, https://archiwum.rp.pl/artykul....
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| eISSN: | 2719-3748 |
| ISSN: | 2657-8573 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
